Қазақстан мектептерінде сынып жетекшілігін алғысы келмейтін мұғалімдердің мәселесі қайта көтерілді. Педагогтер ондаған оқушының тәртібі, ата-аналармен байланыс, есеп-қисап пен үздіксіз жауапкершілік үшін төленетін қосымша ақының мардымсыз екенін айтып шағымдануда. Кейбірі мектептен кетуді де ойластырып жүр. Ал Оқу-ағарту министрлігінің ресми жауабы сынып жетекшілерінің міндеті мен құқығына қатысты маңызды жайттарды ашты. Ұстаздар неге қосымша жұмыстан қашатын жағдайға жетті, деп жазады Democrat.kz.
Қазақстанда сынып жетекшісі болудан бас тартқысы келетін педагогтердің шағымдары әлеуметтік желіде жиі жарияланып жүр.
5 қарашада Centralmedia24 басылымы осы мәселені зерттеп, мұғалімдердің жеке тәжірибесін жариялады. Журналистер Оқу-ағарту министрлігіне ресми сауал жолдап, сынып жетекшілігі үшін төленетін ақы мен жүктелетін міндеттердің арақатынасын анықтауға тырысқан.
Зерттеуде мұғалімдердің кәсіби қажуы, ата-аналармен арадағы қиындықтар, әкімшілік қолдаудың жеткіліксіздігі және қосымша жұмыстың аз төленуі сөз болған.
Алайда бір маңызды жайтты ажырату қажет: мұғалімдердің сынып жетекшілігінен жаппай бас тартқаны туралы республикалық ресми статистика жарияланбаған. Сондықтан мұны бүкіл ел бойынша дәлелденген жаппай құбылыс деп айтуға негіз жоқ. Дегенмен педагогтердің шағымдары мәселенің бар екенін көрсетеді.
«Таңертең жұмысқа барарда жылағым келетін»
Ағылшын тілі мұғалімі Аружан Есімова еңбек жолының басында бастан кешкен қиындықтарын баяндаған.
Оның айтуынша, университет бітіргеннен кейін шамамен жарты жыл жұмыс таба алмаған. Кейін мектепке орналасқанда айлығы 70–80 мың теңге болған.
Алғашқы оқу жылында оған сынып жетекшілігі де тапсырылған.
Жас педагог қосымша міндетке сәйкес еңбекақысы да көбірек болар деп үміттенген. Бірақ жұмыстың көлемі мен алатын табысы күткендей болмаған.
Сабақ берумен қатар есеп дайындау, оқушылардың мәселелерін шешу, ата-аналармен сөйлесу және туындаған жанжалдарды реттеу оның күнделікті міндетіне айналған.
Мұғалімнің айтуынша, мұндай жүктеме қатты күйзеліске ұшыратқан. Кей күндері жұмысқа жиналғанда жылағысы келгенін де жасырмаған.
Ақырында ол мектептегі жүктемесін сегіз сағатқа дейін қысқартып, әлеуметтік желідегі жеке парақшасын дамытуға кіріскен.
Ендігі мақсаты — блогын табыс көзіне айналдырып, болашақта мұғалімдік қызметтен кету.
Бұл — бір педагогтің жеке тәжірибесі. Бірақ оның әңгімесі жас мұғалімдердің мектепке келген алғашқы жылдары қандай қиындықтарға тап болуы мүмкін екенін көрсетеді.
«31 бала, сансыз міндет, қолыңа тиетіні — 8 500 теңге»
Мұғалім Алтынай Емқазова сынып жетекшісінің күнделікті жұмысын сипаттап, қосымша ақыға қатысты наразылығын білдірген.
Оның жетекшілігіндегі сыныпта 31 оқушы бар.
Мұғалім әр баланың сабаққа қатысуын қадағалап, сабақтан қалғандардың себебін анықтайды. Ата-аналармен байланысып, оқушылардың үлгерімі, тәртібі және мектеп ережелерін орындауы туралы хабарлайды.
Бұған сынып сағаттары, ата-аналар жиналыстары, мектептегі іс-шаралар мен түрлі құжаттарды толтыру жұмыстары қосылады.
Оқушылар арасында жанжал шықса немесе басқа пән мұғалімдері бір баланың тәртібіне шағымданса, сынып жетекшісі де сол мәселені шешуге тартылады.
Алтынай Емқазованың айтуынша, осындай қосымша жұмыс үшін қолына шамамен 8 500 теңге ғана тиеді.
Сынып жетекшісі мектеп әкімшілігінің тапсырмасын орындаумен шектелмейді. Ол ата-аналардың да әртүрлі талабына жауап беруге мәжбүр болады.
Бір ата-ана баласына мұғалімнің қаталдық танытқанын айтса, екіншісі керісінше, тәртіп бұзған оқушыға неге дер кезінде шара қолданылмағанын сұрайды.
Мұндай жағдайда сынып жетекшісі екі тараптың ортасында қалуы мүмкін.
Осы мәселелерді көтерген педагогтердің сөзіне қарағанда, оларды қажытатын нәрсе тек жұмыстың көптігі емес. Еңбегінің лайықты бағаланбауы мен жауапкершілік шекарасының анық болмауы да наразылыққа себеп болып отыр.
Министрлік не дейді: сынып жетекшілігіне қанша ақы төленеді?
Оқу-ағарту министрлігінің Centralmedia24 редакциясына берген жауабына сәйкес, сынып жетекшілігі үшін қосымша ақы базалық лауазымдық айлықақы негізінде есептеледі.
2026 жылы бұл көрсеткіш 17 697 теңгені құрайды.
Осыған сәйкес, сынып жетекшілігіне ай сайын есептелетін қосымша ақы:
-
1–4-сыныптар үшін — 8 848 теңге 50 тиын;
-
5–11-сыныптар үшін — 10 618 теңге 20 тиын.
Бұл — салықтар мен міндетті ұсталымдарға дейінгі сома.
Сыныптағы оқушы саны 15-тен аз болса, қосымша ақы екі есе қысқарады.
Демек, бастауыш сыныпта 30 баланың жетекшісі болған мұғалімге де, 15 баланың жетекшісі болған мұғалімге де бірдей қосымша ақы есептеледі. Ал бала саны 14 болса, төлем екі есе азаяды.
Мұндай есептеу тәртібінің әділдігі жөнінде сұрақ туындайды. Өйткені сыныптағы бала саны екі есе азайғанымен, ата-аналармен жұмыс істеу, тәрбие сағаттарын өткізу және оқушыларға қатысты мәселелерді шешу міндеттері толық жойылмайды.
17 қазанда Democrat.kz осы мәселені көтерген білім саласының өкілі Юсуп Давлатовтың жазбасын жариялаған болатын.
Мектеп директоры және тәрбие ісі жөніндегі орынбасар қызметтерін атқарған ол сынып жетекшісін табу мектеп басшылығы үшін күрделі мәселеге айналғанын жеткізген.
«Оның өз пәнінен беретін сабағы, дайындайтын оқушысы, тексеретін дәптері, толтыратын құжаты, отбасы мен жеке өмірі бар», – деп жазған ол сынып жетекшілігінен бас тартқысы келетін мұғалімдердің жағдайын түсіндіріп.
Автор сынып жетекшілігін мәжбүрлеп жүктеудің тиімділігіне де күмән келтірген.
«Көңілі қаламаған адамның жұмысы кейде формалды сипат алуы мүмкін», – деген ол.
Мұғалім сынып жетекшілігінен бас тарта ала ма?
Бұл сауалға қатысты еңбек заңнамасында маңызды норма бар.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 111-бабының 4-тармағына сәйкес, жұмыскер қосымша жұмысты орындаудан бас тартуға құқылы. Ол үшін екінші тарапты жұмысты тоқтатудан кемінде үш жұмыс күні бұрын хабардар етуі қажет.
Қостанай облысының білім және ғылым қызметкерлері кәсіподағы да сынып жетекшілігі ақылы қосымша жұмыс ретінде жүктелген жағдайда педагогтің одан бас тарту құқығы бар екенін түсіндірген.
Алайда нақты жағдайда мұғалімнің еңбек шарты, қосымша міндеттердің рәсімделуі және мектептің ішкі құжаттары ескеріледі.
Сондықтан сынып жетекшілігінен бас тарту мұғалімнің негізгі сабақ беру міндетінен бас тартуымен бірдей емес.
«Буллинг болса, бәріне сынып жетекшісі кінәлі ме?»
Мұғалімдерді алаңдататын тағы бір мәселе — оқушылар арасындағы жанжалдарға байланысты жауапкершілік.
Көп жағдайда сынып жетекшісінен баланың сабақ үлгерімі ғана емес, сыныптағы психологиялық ахуал, оқушылар арасындағы қарым-қатынас және тәртіп мәселелері де сұралады.
Алайда Оқу-ағарту министрлігінің ресми түсіндіруінше, буллингті анықтау мен оның алдын алу тек сынып жетекшісінің жеке міндеті емес. Бұл жұмысқа мектептің тиісті қызметкерлері өз құзыреті шегінде қатысуға тиіс.
Сонымен қатар баланың тәрбиесі мен оның орта білім алуын қамтамасыз етуге ата-аналар да жауапты.
Демек, мектептегі барлық келеңсіз жағдай үшін сынып жетекшісін жалғыз жауапты ету дұрыс емес.
Министрлік жауапсыз қалдырған сұрақтар
Centralmedia24 журналистері Оқу-ағарту министрлігіне сынып жетекшілерінің жүктемесін азайтуға қатысты бірнеше нақты сұрақ қойған.
Олардың бірі — мектептерде тек тәрбие жұмысымен айналысатын, сабақ бермейтін жеке сынып жетекшісі лауазымын енгізу мүмкіндігі.
Мұндай модель пән мұғалімдерін қосымша міндеттен босатып, тәрбие жұмысын арнайы қызметкерге тапсыруға мүмкіндік беруі мүмкін.
Алайда министрлік бұл бастамаға қатысты нақты жауап бермеген.
Сондай-ақ педагогтің жұмыстан тыс уақытта ата-аналардың телефон қоңыраулары мен хабарламаларына міндетті түрде жауап беруі қажет пе деген сауал да ашық қалған.
Ата-аналарға баласының сабақтағы орны туралы фото немесе бейнеесеп жіберу міндетіне қатысты да нақты түсініктеме ұсынылмаған.
Ал ведомство педагогтерді кәсіби міндеттеріне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға, заңнамада көзделмеген есептерді талап етуге және бір құжатты қағаз әрі электрондық түрде қатар жүргізуге мәжбүрлеуге тыйым салынғанын еске салған.
Мұғалімдер сынып жетекшілігінен неге қашады?
Жиналған деректер бірнеше мәселені көрсетіп отыр.
Біріншіден, сынып жетекшісінің жұмыс көлемі оған төленетін қосымша ақымен сәйкес келмейді деген наразылық бар.
Екіншіден, педагогтің нақты міндеті мен мектеп әкімшілігі, ата-аналар және басқа мамандар жауап беруге тиіс мәселелердің арасы үнемі ажыратыла бермейді.
Үшіншіден, мұғалімдер сабақтан тыс уақытта да ата-аналармен байланыста болып, түрлі мәселелерге жауап беруге мәжбүр екенін айтады.
Төртіншіден, сынып жетекшілігіне байланысты қосымша есеп пен ұйымдастыру жұмыстары педагогтің негізгі қызметіне бөлетін уақытын қысқартады.
Ең маңыздысы, мұғалімдердің наразылығын балалармен жұмыс істеуден қашу деп бағалау мәселенің шынайы себебін бүркемелеуі мүмкін.
Сынып жетекшісі — оқушы мен мектеп, ата-ана мен педагог арасындағы маңызды байланыс.
Бірақ сол байланысты қамтамасыз ететін мұғалімнің еңбегі ескерілмесе, оның қосымша міндеттен бас тартқысы келуі түсінікті.
Енді Оқу-ағарту министрлігі жауап беруге тиіс негізгі сұрақ бар: 30 баланың тәрбиесіне, сабаққа қатысуына, ата-аналарымен байланысқа және толып жатқан ұйымдастыру жұмысына айына 8–10 мың теңге көлеміндегі қосымша ақы жеткілікті ме?
Егер мектептерде сынып жетекшісі болғысы келмейтін педагогтер көбейіп жатса, мәселені мұғалімдердің ынтасыздығынан емес, осы жұмыстың жағдайы мен ұйымдастырылуынан іздеу қажет.
Өйткені сынып жетекшілігін ешкім алғысы келмейтін жағдай қалыптасса, оның салдарын ең алдымен мектеп пен оқушы сезінеді.
