Үш аптадан кейін жаңа оқу жылы басталады. Жаңа оқу жылымен бірге ұстаздарымыздың да түрлі проблемалары басталады. Мектеп мұғаліміне сабақ берумен қатар сенбілікке шығу, үй аралау, тізім жинау, концерт ұйымдастыру, әлеуметтік желіге есеп салу немесе партиялық шараға қатысу тапсырылуы мүмкін. Бірақ педагог мемлекеттік мекемеде жұмыс істегені үшін кез келген ауызша бұйрықты орындауға міндетті емес. Democrat.kz. тілшісі мұғалімдердің басты құқықтарын саралап, жнақтап, әзірледі. Сонымен...
Қазақстанда мұғалімнің кәсіби міндеті білім беру, оқушының дамуына жағдай жасау, оқу бағдарламасын орындау және педагогикалық құжаттарды жүргізумен байланысты.
«Педагог мәртебесі туралы» заңның негізгі мақсаты мұғалімді өзіне тән емес функциялардан, негізсіз тексеру мен артық есептен қорғау екені ресми түсіндірілген. Педагогтің құқықтары мен міндеттері осы заңда, Еңбек кодексінде, еңбек шартында және лауазымдық нұсқаулықта белгіленеді.
«Директор тапсырды» деген сөз заңды бұйрық па?
Мектеп директоры жұмыс процесін ұйымдастыруға, сабақ кестесін бекітуге, педагогикалық кеңес өткізуге және қызметкерден еңбек міндетін орындауды талап етуге құқылы.
Бірақ директордың әр ауызша тапсырмасы автоматты түрде заңды еңбек міндетіне айналмайды.
Мұғалім тапсырма алған кезде үш сұрақ қоюы керек:
- Бұл жұмыс еңбек шарты мен лауазымдық нұсқаулықта бар ма?
- Ол педагогикалық қызметке тікелей қатысты ма?
- Жұмыс уақыты мен ақысы қалай есептеледі?
Егер жауап жоқ болса, тапсырманың құқықтық негізін жазбаша сұрауға болады.
Мұғалімді сенбілікке шығаруға бола ма?
Мектеп аумағын тазалау үшін мұғалімді тұрақты түрде тегін жұмыс күші ретінде пайдалану оның кәсіби міндетіне жатпайды.
Ерікті сенбілікке қатысуға болады. Бірақ «қатыспасаң, сыйақыдан қағыласың», «тізімге белгі қоямыз» немесе «барлығы міндетті» деген қысым еріктілікті жояды.
Қауіпті жұмыс — ағаш кесу, шатырға шығу, құрылыс қалдығын тасу немесе химиялық затпен тазалау — арнайы қауіпсіздік дайындығы жоқ педагогке тапсырылмауға тиіс.
Үй аралап бала санау міндет пе?
Мектепке қарасты аумақтағы балаларды анықтау білім органдарының міндетіне кіруі мүмкін. Бірақ мұғалімді кешкі уақытта жалғыз өзі үй аралауға жіберу еңбек қауіпсіздігі мен жеке өмірге қатысты тәуекел туғызады.
Егер жұмыс ресми түрде тапсырылса:
- жазбаша бұйрық;
- нақты маршрут;
- жұмыс уақыты;
- қауіпсіздік шарасы;
- көлік және байланыс;
- қосымша ақы немесе демалыс тәртібі көрсетілуі керек.
Мұғалім бейтаныс отбасының ЖСН-ын, телефон нөмірін немесе саяси көзқарасын заңды негізсіз жинамауға тиіс.
Әлеуметтік желіге мектепті мақтап жазу міндет пе?
Педагогті жеке Instagram, Facebook немесе TikTok парақшасында мектеп әкімшілігін, министрлікті немесе партияны мақтап пост жариялауға мәжбүрлеу еңбек міндетіне жатпайды.
Мұғалімнің жеке парақшасы — оның жеке ақпараттық кеңістігі.
Мектептің ресми аккаунтын жүргізу бөлек қызмет ретінде еңбек шартында көрсетіліп, жұмыс уақыты мен ақысы белгіленуі мүмкін. Бірақ барлық мұғалімге:
- постқа лайк басу;
- пікір жазу;
- бөлісу;
- жеке аккаунттан есеп беру міндеттелмеуге тиіс.
Ата-анадан ақша жинауды тапсыруға бола ма?
Мұғалім ата-анадан жөндеу, перде, күзет, сыйлық немесе іс-шара үшін ақша жинауға міндетті емес.
Ақша жинау педагогті ата-анамен қаржылық дауға қалдырады және сыбайлас жемқорлық тәуекелін күшейтеді.
Қайырымдылық тек ерікті, ашық және заңды рәсіммен жүргізілуі керек. Сынып жетекшісі ақшаны жеке картасына қабылдамауы және төлемеген ата-ананы чатта жарияламауы тиіс.
Сайлау мен партия шарасына қатысу
Мұғалім азамат ретінде сайлауға қатыса алады, партияға мүше бола алады және саяси пікірін білдіруге құқылы.
Бірақ мектеп әкімшілігі оны:
- партия жиналысына адам жинауға;
- кандидаттың парақшасын таратуға;
- ата-аналардың дерегін беруге;
- қолдау туралы пост жазуға;
- кімге дауыс бергенін айтуға мәжбүрлей алмайды.
Саяси таңдау еңбек бағалауына, сыйақыға немесе қызметтік өсуге әсер етпеуге тиіс.
Концерт пен мерекелік іс-шара ше?
Мектептің тәрбиелік және мәдени іс-шарасына қатысу педагогтің жұмысына байланысты болуы мүмкін.
Бірақ мұғалімді тұрақты түрде:
- әкімдік концертін ұйымдастыруға;
- көрермен санын толтыруға;
- демалыс күні репетицияға;
- ақысыз безендіру жұмысына;
- өз қаражатына костюм мен сыйлық алуға мәжбүрлеуге болмайды.
Жұмыс уақытынан тыс міндетті іс-шара қосымша еңбек ретінде рәсімделіп, ақы немесе демалыс уақытымен өтелуге тиіс.
Артық есеп пен чаттағы тапсырмалар
Кей мектепте тапсырма ресми құжатпен емес, түнгі уақытта WhatsApp арқылы беріледі.
Мессенджердегі хабар еңбек шартының орнына жүрмейді.
Мұғалімнен:
- бір мәліметті бірнеше жүйеге енгізу;
- күн сайын фотоесеп жіберу;
- демалыс кезінде шұғыл кесте толтыру;
- түнде чатта жауап беру талап етілсе, оның заңды және қажетті екені тексерілуі керек.
Жұмыс беруші қызметкердің демалыс уақытын құрметтеуге тиіс.
Бас тартса, сөгіс бере ала ма?
Тәртіптік жаза еңбек міндеті дәлелді себепсіз орындалмаған кезде қолданылады.
Егер тапсырма еңбек шартына кірмесе, қызметкер жазбаша түрде:
«Берілген тапсырманың менің еңбек шартым мен лауазымдық нұсқаулығымдағы құқықтық негізін көрсетуді сұраймын»
деп жауап бере алады.
Сөгіс берілген жағдайда мұғалім:
- Бұйрықтың көшірмесін алады.
- Қандай міндетті бұзды деп көрсетілгенін тексереді.
- Жазбаша қарсылық береді.
- Кәсіподаққа немесе келісу комиссиясына жүгінеді.
- Еңбек инспекциясына шағым береді.
- Қажет болса сотқа талап қояды.
Еңбек шартына өзгеріс енгізу тараптардың жазбаша келісімімен жүзеге асырылуы керек. Қызметкерді басқа тұрақты жұмысқа жай ауызша бұйрықпен ауыстыруға болмайды.
Дәлелді қалай жинау керек?
Мұғалім:
- чаттағы хабарламаны;
- бұйрық көшірмесін;
- қатысушылар тізімін;
- фотоесеп талабын;
- жұмыс уақытынан тыс шақыруды;
- куәлардың түсінігін;
- сөгіс құжатын сақтағаны жөн.
Дәлелді бірден әлеуметтік желіге салмай, алдымен ресми шағымға тіркеген дұрыс. Оқушылар мен ата-аналардың жеке дерегін ашпау қажет.
Қайда шағымдануға болады?
Жағдайға қарай:
- мектеп директорына;
- білім бөліміне;
- облыстық білім басқармасына;
- Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаментіне;
- еңбек инспекциясына;
- кәсіподаққа;
- прокуратураға;
- e-Otinish жүйесі арқылы уәкілетті органға жүгінуге болады.
Шағымда «директор жаман» деген жалпы баға емес, нақты күн, тапсырма, қысым және құқықтық салдар көрсетілуі керек.
Шағым үлгісі
«___ күні маған еңбек шартым мен лауазымдық нұсқаулығымда көзделмеген ___ жұмысын орындау тапсырылды. Тапсырма жұмыс уақытынан тыс және қосымша ақысыз берілді. Оның заңдылығын тексеріп, педагогті кәсіби қызметіне жатпайтын жұмысқа тартуды тоқтатуды сұраймын. Дәлел ретінде хабарлама мен бұйрық көшірмесі тіркеледі».
Мұғалім нені орындауға міндетті?
Мұғалім өзінің нақты кәсіби міндетінен бас тарта алмайды.
Оған:
- сабаққа дайындалу;
- білім алушының нәтижесін бағалау;
- заңда көзделген құжатты толтыру;
- педагогикалық кеңеске қатысу;
- қауіпсіздік талабын сақтау;
- оқушының құқығын қорғау;
- біліктілігін жетілдіру кіруі мүмкін.
Сондықтан әр қосымша тапсырманы «маған қатысы жоқ» деп автоматты түрде қабылдамау да дұрыс емес. Ең басты өлшем — еңбек шарты, заң және педагогикалық қызметпен байланыс.
Қорытынды
Мұғалім мемлекеттік мекемеде қызмет істегенімен, шексіз әкімшілік ресурс емес.
Оның негізгі міндеті — балаға білім беру.
Мектеп әкімшілігі педагогті аула тазалау, тізім жинау, саяси үгіт, ақша жинау және есеп үшін сурет түсіру сияқты жұмыстармен шамадан тыс жүктесе, білім сапасы төмендейді.
Мұғалімнің құқығын қорғаудың ең тиімді жолы — эмоциялық жанжал емес, жазбаша сұрақ, нақты дәлел және ресми шағым.
