Қазақстан мектептерінде мұғалімдер сабақ берумен қатар дәліздерде, баспалдақтарда және асханаларда кезекшілік атқарады. Бірі оқушылардың тәртібін бақылайды, енді бірі асханадағы кезекті реттейді. Бірақ мұндай міндет педагогтің жұмысына кіре ме, әлде қосымша жүктеме ме? Заң талаптарын зерделегенде, мұғалімдерді кезекшілікке қоюға рұқсат берілгенімен, оның нақты шектеулері бар екені анықталды, деп жазады Democrat.kz.
Мектеп дәлізінде қоңырау соғылған сайын оқушылардың тәртібін қадағалап тұрған мұғалімді жиі көреміз. Асханада балалардың тамақтануын бақылап, кезек реттейтін де көбіне ұстаздар.
Бір қарағанда, бұл қалыпты жағдай сияқты. Өйткені мектепте балалардың қауіпсіздігі қамтамасыз етілуге тиіс.
Бірақ мұғалімнің негізгі жұмысы сабақ беру болса, оны дәлізде кезекшілік атқаруға немесе асханада тәртіп қадағалауға міндеттеу қаншалықты заңды?
Мәселенің жауабы бір қарағанда қарапайым болғанымен, оның құқықтық тұрғыдан ескерілетін тұстары аз емес.
Заң мұғалімді кезекшілікке қоюға рұқсат бере ме?
Қазақстанның «Педагог мәртебесі туралы» заңының 6-бабында педагогті кәсіби міндеттеріне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға тыйым салынған.
Алайда бұл мектеп ішіндегі кез келген кезекшілік заңсыз дегенді білдірмейді.
Қазақстандық оқу-ағарту, ғылым және жоғары білім қызметкерлерінің салалық кәсіподағы бұл мәселеге арнайы түсініктеме берген.
Кәсіподақтың мәліметінше, сабақ арасындағы қысқа үзілістер жұмыс уақыты болып есептеледі. Сондықтан мектеп әкімшілігі бекітілген кестеге сәйкес мұғалімдердің кезекшілігін ұйымдастыруға құқылы.
Бірақ мұның да шегі бар.
2024–2026 жылдарға арналған салалық келісімде педагогтердің кезекшілігі сабақ басталғанға дейін 20 минуттан ерте басталмауы және сабақ аяқталғаннан кейін 20 минуттан аспауы керектігі көрсетілген.
Демек, мұғалімді мектепке бір сағат бұрын келуге міндеттеу немесе сабақтары біткен соң ұзақ уақыт дәлізде қалдыру аталған талаптарға қайшы келуі мүмкін.
Ең маңыздысы, кезекшілік мұғалімнің сабақ кестесін, жұмыс уақытын және демалу құқығын ескере отырып ұйымдастырылуға тиіс.
Асханадағы тәртіпті бақылау да мұғалімнің міндеті ме?
Мектеп асханасында балалардың қауіпсіз тамақтануын ұйымдастыру — білім беру ұйымының жауапкершілігі.
Кейбір мектептердің ішкі тәртіп ережелерінде сынып жетекшілерінің оқушыларды асханаға алып баруы, олардың тәртібін бақылауы және кезекші мұғалімдердің асханада болуы көзделген.
Мәселен, бірқатар мектептің жарияланған ішкі ережелерінде мұғалімдердің үзіліс кезінде дәлізде немесе асханада кезекшілік атқаратыны нақты көрсетілген.
Алайда бұл міндеттің қандай көлемде жүктелгені маңызды.
Оқушылардың тәртібін қадағалау бір басқа, ал асхана қызметкерлерінің жұмысын атқару мүлде бөлек мәселе.
Мұғалім балалардың қауіпсіздігін бақылай алады. Бірақ оны тамақ таратуға, ыдыс жинауға, асхананы тазалауға немесе өзге де шаруашылық жұмыстарға міндеттеу педагогтің кәсіби қызметіне қатысы жоқ еңбекке тарту мәселесін туғызады.
Мұғалімнің үзілісте демалуға құқығы бар ма?
Бұл — кезекшілікке қатысты ең маңызды сұрақтардың бірі.
2020 жылғы 21 сәуірдегі №153 бұйрықпен бекітілген қағидаларда педагогтердің сабақ арасындағы демалысы мен тамақтану уақыты білім беру ұйымының ішкі тәртіп ережелері арқылы айқындалатыны көрсетілген.
Сонымен бірге еңбек заңнамасында қызметкердің тынығуға және тамақтануға құқығы қорғалған.
Яғни қысқа үзіліс жұмыс уақыты болғандықтан, сол кезде кезекшілік ұйымдастырылуы мүмкін. Бірақ бұл мұғалімнің бүкіл жұмыс күні бойы демалуға және тамақтануға мүмкіндігі болмауы керек деген сөз емес.
Мәселен, мұғалім қатарынан бірнеше сабақ беріп, әр үзілісте дәлізде кезекшілік атқарса, келесі сабағына дайындалуға, қажеттіліктерін өтеуге немесе тамақтануға уақытты қашан табады?
Мұндай жағдайда кезекшілік кестесінің қалай жасалғаны, мұғалімнің сабақ жүктемесі мен тынығу уақытының ескерілген-ескерілмегені маңызды.
Бір мектепте 20 минут, екіншісінде 30 минут. Қайсысы дұрыс?
Мектептердің жарияланған ішкі тәртіп ережелерін салыстырғанда да назар аударарлық айырмашылық байқалады.
Мәселен, Өскемендегі №16 мектептің интернетте жарияланған ережесінде кезекші мұғалім сабақ басталғанға дейін 30 минут бұрын келуге тиіс екені жазылған.
Ал салалық келісімде 20 минуттық шектеу көрсетілген.
Бұл екі талаптың арасындағы айырмашылық мектептердің ішкі ережелері салалық келісім мен еңбек заңнамасына қаншалықты сәйкес келетінін тексерудің маңызды екенін көрсетеді.
Өйткені мектеп директорының бұйрығы немесе ішкі тәртіп ережесі заңда және қолданылатын келісімдерде белгіленген еңбек кепілдіктерін нашарлатпауы қажет.
Балалардың қауіпсіздігі неге мұғалімнің кезекшілігіне тәуелді?
Мәселенің тағы бір маңызды қыры бар.
Мектептегі балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету — міндетті талап. Бірақ оны ұйымдастырудың бар салмағы мұғалімге түсуге тиіс пе?
Мектеп әкімшілігі кезекшілік кестесін жасайды, педагогтер оны орындайды. Алайда дәліздегі оқушылар саны, үзілістегі қозғалыс, асханадағы кезек, баспалдақтардағы қауіпсіздік сияқты мәселелер бүкіл мектептің жұмысын дұрыс ұйымдастыруға байланысты.
Егер бір мұғалім жүздеген баланың тәртібін бақылауға міндеттелсе, оның мұндай тапсырманы толық орындауға мүмкіндігі жете ме?
Ал сол жерде оқыс оқиға болса, жауапкершілік кімге жүктеледі?
Мұғалімге кезекшілік тапсырылғанының өзі мектеп әкімшілігін балалардың қауіпсіздігіне қатысты жауапкершіліктен босатпайды.
Сондықтан кезекшілік мәселесін тек ұстаздың міндеті тұрғысынан емес, мектептегі қауіпсіздік жүйесінің қаншалықты тиімді ұйымдастырылғаны тұрғысынан да қарау қажет.
Кезекшілік мұғалімнің негізгі жұмысын ығыстырмауға тиіс
Қолданыстағы құқықтық нормаларға сүйенсек, мектеп дәлізінде немесе асханада оқушылардың қауіпсіздігі мен тәртібін бақылау мақсатында мұғалімдердің кезекшілігін ұйымдастыруға болады.
Бірақ ол үшін жұмыс уақыты, кезекшілік кестесі, педагогтің сабақ жүктемесі және тынығу құқығы ескерілуге тиіс.
Ал жұмыс уақытынан тыс кезекшілікке мәжбүрлеу немесе кәсіби міндетіне жатпайтын шаруашылық жұмыстарын жүктеу заң талаптарына қайшы келуі мүмкін.
Мұғалімнің негізгі міндеті — білім беру. Дәліздегі тәртіпті бақылау мен асханадағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету осы міндетті орындауға кедергі келтірмеуі қажет.
Өйткені ұстаздан сапалы сабақ талап ете отырып, оның сабақ арасындағы бар уақытын кезекшілікпен толтыру қаншалықты орынды?
Мектепке кезекші мұғалім керек екені түсінікті. Бірақ мектепке ең алдымен білім беруге уақыты мен мүмкіндігі жеткілікті мұғалім қажет.
